Mr.drs. Johan de Wit

Mr. drs. Johan de Wit is onze voorganger. Hij is in Leiden en in Kampen opgeleid tot jurist en theoloog. Naar eigen zeggen heeft hij zijn theologische studie ervaren als een heel uitgebreide cursus algemene ontwikkeling.

 

De verbeelding waartoe de menselijke geest in staat is, blijft hem verwonderen en vanuit die verwondering spoort hij ons aan tot zelfonderzoek.

Alles begint en eindigt bij het kennen van jezelf en wat ons is overgeleverd uit de oude boeken en met name de leringen en uitspraken van Jezus helpen ons daarbij. Door het filter van de man uit Nazareth kunnen wij de wereld anders zien dan wij gewend zijn en dat is, aldus Johan de Wit, het grote geheim van religieus zijn.

 

De vrijzinnigheid is voor hem de enige geloofsrichting waarin het raadsel van de verhouding tussen God en mens en ons bestaan in deze wereld op een aanvaardbare en voorstelbare manier ter sprake gebracht wordt.


Overdenkingen:
De zaaier
18 februari 2024
De plaats die je inneemt
21 januari 2024
licht en liefde
25 december 2023
de rijke jongeling
19 november 2023
In de storm
22 oktober 2023
De grensoverschrijdingen van Jezus
10 september 2023
De zaligsprekingen
18 juni 2023
Het vijfde gebod (eert uw vader en moeder)
14 mei 2023
paasoverdenking
09 april 2023
Oordelen
19 maart 2023
De schepping
19 februari 2023
schepping of evolutie
22 januari 2023
kerstoverdenking 2022
25 december 2022
Het offer van Abraham
20 november 2022
Zorgen voor de dag van morgen
16 oktober 2022
De menselijke geest
18 september 2022
herbezinning
04 september 2022
Pinksteroverdenking
05 juni 2022
De Christus van Paulus
15 mei 2022
Paasoverdenking
17 april 2022
Jotam
20 maart 2022
De onzekerheid van de ziel
20 februari 2022
Overdenking (Jezus en de armen)
16 januari 2022
Kerstoverdenking Zeist
25 december 2021
Grenzen van het ego
12 december 2021
Ruth
21 november 2021
Twijfels
17 oktober 2021
Overdenking (Jeremia en Jezus)
19 september 2021
Overdenking (David en Goliath)
15 augustus 2021
demonen
13 juni 2021
Pinksteroverdenking
23 mei 2021
Kerstoverdenking 2020
25 december 2020
150 jaar vrijzinnigheid
22 november 2020
De rijke jongeling
18 oktober 2020
Omgang met elkaar
20 september 2020
overdenking
16 augustus 2020
de creativiteit van eva
21 juni 2020
Paasboodschap 2020
12 april 2020
overdenking Jezus
16 februari 2020
Overdenking Simson
19 januari 2020
kerstoverdenking
25 december 2019
de vrijheid van Paulus
15 december 2019
overdenking
24 november 2019
spiritualiteit toen en nu
20 oktober 2019
Overdenking (wantrouwen machthebbers)
15 september 2019
klein en groot
01 september 2019
Pinksteroverdenking
09 juni 2019
de vrouw
19 mei 2019
paasoverdenking
21 april 2019
de verzoekingen van Jezus
17 maart 2019
vergankelijkheid
17 februari 2019
de zin van religie
20 januari 2019
spiritualiteit van kerst
25 december 2018
Het kinderpardon
09 december 2018
Vertrouwen
09 december 2018
overdenking (verlies van godsbeelden)
25 november 2018
Overgangen
21 oktober 2018
De anderen
02 september 2018
De richting van je leven
17 juni 2018
Overdenking Pinksteren (bezinning)
20 mei 2018
paasoverdenking
01 april 2018
innerlijke tegenkracht
18 maart 2018
De verlamde man
19 februari 2018
Toren van Babel
21 januari 2018
Kerstoverdenking
25 december 2017
Job
26 november 2017
De zondebok
15 oktober 2017
Het tiende gebod
17 september 2017
vrijheid
03 september 2017
overdenking Pinksteren
04 juni 2017
Meimaand Mariamaand
14 mei 2017
Overdenking Pasen 2017
16 april 2017
Blijf niet staren op wat vroeger was
19 maart 2017
Het nut van religie
19 februari 2017
overdenking kerst
25 december 2016
Beloften
11 december 2016
De roeping van Mozes
20 november 2016
Licht
16 oktober 2016
De ongrijpbaarheid van de liefde
18 september 2016
Schuld en schaamte
03 juli 2016
Angst
19 juni 2016
Pinksterpreek
15 mei 2016
Paaspreek
27 maart 2016
De gelijkenis van de barmhartige Samaritaan
21 februari 2016
Het vijfde gebod
17 januari 2016
Kerstpreek 2015
25 december 2015
Menselijk tegenover
21 juni 2015
De trooster, heilige geest
17 mei 2015
Macht
15 maart 2015
Grondhoudingen van het koninkrijk
15 februari 2015
Kerstpreek 2014
25 december 2014
Richteren11: 29-35
16 november 2014
Correcties van de ziel
19 oktober 2014
Lazarus
21 september 2014
Licht
18 mei 2014
Paaspreek 2014
20 april 2014
De heilige geest
16 maart 2014
De bruiloft te Kana
16 februari 2014
De verloren zoon
19 januari 2014
Identiteit
17 november 2013
Eerbied voor de schepping
20 oktober 2013
Onze schaduw
15 september 2013
De ander
16 juni 2013
Pinksterpreek
19 mei 2013
Luchtfietserij
21 april 2013
Paaspreek 2013
31 maart 2013
Het koninkrijk van Jezus
17 maart 2013
Bildung
17 februari 2013
Wetenschap en wijsheid
27 januari 2013
kerstpreek 2012
25 december 2012
Wat blijft en voorbijgaat
18 november 2012
Geest
21 oktober 2012
Religie
16 september 2012
Verlangen naar eenheid
17 juni 2012
Het buitenissige
20 mei 2012
De kunst van het liefhebben
18 maart 2012
Verwachtingen
19 februari 2012
Idealisme
29 januari 2012
kerstpreek 2011
24 december 2011
Mens en tijd
20 november 2011
Vrijzinnigheid
16 oktober 2011
Wat beweegt ons?
04 september 2011
Het verlangen naar macht
15 mei 2011
Het verlangen naar macht
17 april 2011
Religie en wetenschap
20 maart 2011
Beeldvorming
20 februari 2011
De grenzen van het ego
23 januari 2011
Kerstpreek 2010
25 december 2010
Richting zoeken
27 november 2010
Metamorfosen
21 november 2010
Het goede leven
19 september 2010
Het 7e zegel
20 juni 2010
Hoeders
18 april 2010
Het onzichtbare christendom
21 maart 2010
Mozes
21 februari 2010
Simson
17 januari 2010
De Christus
15 november 2009
Hebben en zijn
18 oktober 2009
Een eigen weg
06 september 2009
Bevrijding door liefde
05 juli 2009
De verborgen Jezus
21 juni 2009
Leven in verhalen
17 mei 2009
Betekenis van het Evangelie
19 april 2009
De ander
15 maart 2009
Geest van de waarheid
15 februari 2009
God als geheim in ons leven
25 januari 2009
Kerstpreek 2008
25 december 2008
Verzet en overgave
21 december 2008
Tien geboden
16 november 2008
Relatie mens/natuur
19 oktober 2008
Het mysterie mens
21 september 2008
De geest
18 mei 2008
Liefde als leidraad
20 april 2008
Symbolen
13 april 2008
Exodus
30 december 2007
De 2e kant van de mens
16 december 2007
Geloven in de toekomst
09 december 2007
Natuur
02 december 2007
Trouw aan jezelf
26 november 2007
Projectie
19 november 2007
Geloof, hoop en liefde
12 november 2007
Vergeving
05 november 2007
Het leven als geschenk
28 oktober 2007
Ziel en geest
21 oktober 2007
Hoop
14 oktober 2007
Onderweg
07 oktober 2007
Martha en Maria
30 september 2007

Het vijfde gebod (eert uw vader en moeder)

Kern van de overdenking

In Matteüs 10: 37 zegt Jezus tegen zijn toehoorders: Wie meer van zijn vader of moeder houdt, is mij niet waard. Dat is geen oproep om tegen je ouders te kiezen, maar een aansporing om de waarden die Jezus preekt niet te laten ondersneeuwen door het volgen van de traditionele patronen die je worden voorgeleefd.

 

Overdenking (eert uw vader en uw moeder)

Eert uw vader en uw moeder. Het is het vijfde van de tien geboden en het is één van de meest gebruikte en misschien ook wel misbruikte van de tien geboden. In onze tijd is het niet gemakkelijk om over dit gebod onbevangen na te denken, want iedereen heeft zijn eigen persoonlijke ervaringen met zijn of haar ouders. De herinneringen aan de ouders kunnen mooi zijn, maar ook moeizaam. Tussen ouders en kinderen bestaan ook ernstig verstoorde relaties. En los van de persoonlijke geschiedenis is er ook de geschiedenis van de samenleving waarvan wij deel uitmaken. Er is veel veranderd sinds de tijd dat dit gebod aan het volk Israël werd gegeven. Als ik kijk naar de manier waarop jonge ouders tegenwoordig met hun kinderen omgaan, komt bij mij wel eens op dat het vijfde gebod uit de ouddheid veranderd is in een gebod aan ouders: "aanbidt uw kinderen, geef ze in alles hun zin en koester de vermoeidheid die u daardoor overvalt." Maar dat is natuurlijk niet aardig gezegd, want deze ouders bedoelen het goed en als ze de draad kwijt raken kunnen ze bij talloze adressen voor gezinspastoraat terecht. Een kleine rondgang over het internet levert een overdaad aan gezins-en oudercoaching op.

 

Het is vandaag moederdag en dat heeft mede mijn keuze bepaald voor het bespreken van het vijfde gebod. In gezinnen die moederdag vieren staat de dag in het teken van verwennen van moeder. Ze krijgt meestal ontbijt op bed, cadeautjes en vrijstelling van huishoudelijke taken. De jongere kinderen maken op school vaak tekeningen en kleine geschenken voor moeder en ze krijgen een bloemetje.

 

Je kunt er een beetje cynisch over doen, want het is in onze tijd echt niet meer zo dat vrouwen vooral belast zijn met het huishouden en de verzorging van de kinderen. Dat zijn taken die nu vaak gedeeld worden door de vaders en de moeders gezamenlijk en het beeld van een moeder die zich voortdurend afslooft om het iedereen in het huishouden naar de zin te maken en daarvan één dag per jaar van bevrijd is, is dus wel een beetje verouderd. Overigens is het wel zo dat het vereren van moeders veel oudere papieren heeft dan onze moederdag. Moederdag of moedertjesdag vindt zijn oorsprong in het oude Griekenland. Daar werden niet zozeer de gewone moeders in het zonnetje gezet, maar ook de moedergodinnen waaronder Cybele en Rhea. En in de katholieke kerk staat de meimaand in het teken van de verering van Maria, de moeder van Jezus.

De seculiere moederdag is overgewaaid uit Amerika. Hier in Nederland begon de traditie voor het eerst rond 1925.

 

Moeders hebben veel kanten, vooral in mythen en sprookjes. De boze stiefmoeders van Sneeuwwitje en Assepoester, we kennen ze allemaal. De sprookjes hebben stiefmoeders in een kwalijke reuk gezet en mede daarom heten stiefmoeders tegenwoordig bonusmoeders. Deze bonusmoeders hoeven niet altijd een zegening te zijn en kunnen heksen zijn. Maar er is ook de liefdevolle bounusmoeder en moeder aarde die de mensheid voorziet van de vruchten en gewassen die nodig zijn. En Maria is natuurlijk ook de liefdevolle moeder die alles begrijpt, alles vergeeft en steeds troost biedt aan de mens die zich verlaten en eenzaam voelt.

 

Het oerbeeld van de vader is wat magerder dan dat van de moeder, maar sinds 1937 is in Nederland de vaderdag ingevoerd. Eerst werd het in oktober gevierd, maar sinds 1948 werd het volgens Wikipedia op aandrang van de Nederlandse Bond van Modedetaillisten op de derde zondag van juni gevierd. Ik herinner me uit mijn jongere vaderjaren dat ik dan altijd gereedschap kreeg. Moeder kreeg bloemen, vader een boormachine, zoiets. Het zegt iets over de beleving van de kinderen over het beeld van de ouders. Moeder staat aan de wieg van de tederheid en de liefde, vader aan de wieg van een technisch hoogstandje.

 

Dat kinderen hun vader en moeder eren is niet vanzelfsprekend. Terugdenkend aan de jaren zestig van de vorige eeuw komt bij mij op dat het eren van onze ouders voor ons jongeren toen absoluut geen vanzelfsprekende zaak was.

Onze ouders ervoeren wij vaak als ouderwets, fossielen in een veranderende cultuur waarin muziek en entertainment en leefstijl een ander gezicht kregen. Onze ouders gingen er niet in mee, en wij beschouwden hun ideeën als achterhaald en niet van belang.

Ze begrepen ons niet en wij wilden niet meer onder hun gezag staan. Andere traditionele gezagsdragers als rechters, leraren, dominees en ministers verloren ook hun autoriteit. Dat proces is steeds verder gegaan, onze samenleving is er een van de toenemend informele omgangsvormen. Onze minister-president wordt aan gesproken met zijn voornaam, maar ik kan me de tijd nog herinneren waarin ministers met excellentie werd aangesproken.

 

Dat is niet iets om lang bij stil te staan, want die informele omgangsvormen hebben op veel terreinen inhoudelijk niets veranderd aan de gezagsverhoudingen. Het mag dan zo zijn dat de ministers met hun voornaam kunnen worden aangesproken, uiteindelijk hebben zij het voor het zeggen als het gaat om belastingmaatregelen, het goed-of afkeuren van bouwplannen en de financieringvan het onderwijs. De manier waarop een land wordt geregeerd verandert door andere inzichten, niet door het overheersend tutoyement van jan en alleman.

 

In de wereld waarin de bijbel geschreven werd, waren de gezagsverhoudingen binnen het gezin en de familie volstrekt duidelijk. Kinderen waren zonder meer gehoorzaamheid verschuldigd aan hun ouders. In de bijbel wordt dit herhaaldelijk en bepaald niet zachtzinnig onderstreept. Het boek Spreuken staat er bol van. Opstand tegen ouders wordt streng veroordeeld en menigmaal met de doodstraf bedreigd. In het verlengde daarvan worden kinderen aangespoord om goed voor hun ouders te zijn. In het boek Tobit bijvoorbeeld, staat het volgende te lezen:

Toon eerbied voor je moeder, laat haar zolang ze leeft niet in de steek, doe wat haar vreugde geeft en bezorg haar nooit verdriet. Houd altijd voor ogen dat ze veel voor jou heeft moeten doorstaan toen ze je in haar schoot droeg (Tobit 4: 3-4)

 

Jezus Sirach besteedt er ook veel aandacht aan en komt daarbij met treffende vermaningen als:

Kinderen, wees je vader op zijn oude dag tot steun en doe hem geen verdriet zolang hij leeft. Als zijn verstand hem verlaat, heb dan begrip voor hem. Jij die nog al je kracht hebt mag niet op hem neerzien. Als je je over je vader ontfermt, wordt dat niet vergeten; zo bouw je weer op wat je misslagen hebben afgebroken.

 

Bij Sirach is sprake van het verlies aan verstandelijke vermogens in de ouderdom. Aan de andere kant is er natuurlijk het bekende idee dat de wijsheid komt met de jaren. Opvallend genoeg kom je dat in de bijbel echter weinig tegen. Het kan zijn dat dat zo vanzelfsprekend is dat dat niet uitdrukkelijk hoeft te worden vermeld. Maar de relatie tussen ouderdom en wijsheid is kennelijk wel een probleem, want ergens in het boek Job komen we een uitspraak tegen van een van de vrienden van Job waarin gezegd wordt: Niet de ouderdom maakt wijs, de jaren leiden niet vanzelf tot een juist oordeel. (Job 32: 8-9).

 

In het vijfde gebod wordt duidelijk geen verband gelegd met de wijsheid die men van een oudere generatie mag verwachten. Zeker in dit digitale tijdperk. Van oudsher waren het de ouders en grootouders die de gewoonten, gebruiken en vaardigheden doorgaven aan de jongeren en daarom respect verdienden en kregen. Maar in een tijd als de onze, waarin de ene technologische verworvenheid de andere met steeds grotere snelheid opvolgt, is dat heel anders geworden. Het zijn nu vaak de jongeren die ouderen de weg moeten wijzen als het gaat om het gebruik van mobieltjes en het internet. Mijn vrouw is oma en de kleinkinderen appen en bellen haar regelmatig. Ik was er een keer getuige van dat het mobieltje van mijn vrouw ging, zij de toets voor opnemen indrukte en de telefoon tegen haar oor hield. Daarop kwam de stem van de kleindochter een beetje dunnetjes door: oma, ik zie je helemaal niet. Het was even niet tot oma doorgedrongen dat video bellen iets anders is dan gewoon bellen of appen.

 

Ik denk dat de meeste mensen van nu het heel normaal vinden dat we goed voor onze ouders zijn als ze behoeftig worden, maar in de bijbelse tijden was dat niet zo normaal.

De zorg voor ouderen, die niet meer productief zijn, kon heel belastend zijn, het kostte de opvolgende generatie doorgaans meer dan het opleverde. Soms was er zelfs sprake van dat ouders gedwongen werden zichzelf of hun kinderen als slaven te verkopen. In 2 Koningen 4:1 beklaagt een weduwe zich bij de profeet Elisa. Haar man is gestorven, zij kan haar schulden niet meer betalen en nu zullen de schuldeisers haar kinderen als slaven meenemen. Bij Leviticus waar het gaat om het afkopen van een gelofte, wordt het nog erger. Tot je zestigste ben je als man vijftig sjekel waard, daarna nog maar vijftien. Als vrouw ga je van dertig naar tien sjekel.

 

Tegen deze achtergrond is het vervolg op het gebod, waarin een beloning voor het houden van het gebod om voor de ouders te zorgen in het vooruitzicht wordt gesteld, opmerkelijk. Want een lang leven in het land dat de Heer je geven zal, stond ver af van de harde realiteit, waarin veel mensen op voor onze begrippen veel te jonge leeftijd stierven. Men werd in het algemeen niet ouder dan zo’n jaar of veertig. Bijbelse commentatoren kunnen niet erg uit de voeten met dit tweede deel van het vijfde gebod. Je leeft echt niet langer door je vader en moeder te eren. God geeft je dan wel een gebod, maar hij verbindt er zijn zegen aan als je het gebod opvolgt. Dat is ongewoon voor de God van het OT, want hij mag er natuurlijk wel van uitgaan dat zijn schepselen ook zonder beloning zijn geboden wel zullen opvolgen. Maar hier was die aansporing kennelijk nodig omdat die zorg voor ouderen door hun kinderen in die tijd zeker niet als een natuurlijke verplichting van kinderen werd gezien. Zorgen voor de ouders vraagt om een extra inspanning en brengt een afweging mee tussen het eigenbelang en dat van de zorgbehoevende ouders.

 

Zo bezien was het eren van de vader en moeder ook in bijbelse tijden geen natuurlijk gegeven waar de kinderen van die ouders ogenschijnlijk geen problemen mee hadden. Maar hoe is het dan in onze tijd? Verdienen alle ouders de zorg van hun kinderen? Jeugdzorg is toevertrouwd aan de overheid. Gemeenten moeten zich met jeugdzorg bezighouden waar de ouderlijke zorg op de een of andere manier tekortschiet. Ik vind het veelzeggend dat de jeugdzorg voortdurend te kennen geeft dat het haar taken niet aan kan en er meer geld en personeel nodig is om die taken naar behoren uit te voeren. Betekent dit niet dat veel ouders falen in hun verzorgings- en opvoedingverplichtingen?

 

Er zijn ook ouders die het leven van hun kinderen hebben verpest. Er zijn daarnaast ouders die zo opgesloten zijn geweest in hun eigen stelsel van normen, waarden en tradities dat er geen ruimte meer was voor hun kinderen om een eigen weg te kiezen. We kennen de verhalen van homofiele kinderen die hun ouders hebben moeten verlaten omdat hun geaardheid door hun ouders niet werd geaccepteerd. We zijn vertrouwd met de boeken die moslim kinderen schreven over hun ontsnapping aan het verstikkende religieuze milieu van hun vader en moeder. In Matteüs 10: 37 zegt Jezus tegen zijn toehoorders: Wie meer van zijn vader of moeder houdt, is mij niet waard. Dat is geen oproep om tegen je ouders te kiezen, maar een aansporing om de waarden die Jezus preekt niet te laten ondersneeuwen door het volgen van de traditionele patronen die je worden voorgeleefd. En dit woord van Jezus staat dus heel ver af van die ouders die het vijfde gebod alleen maar hanteren om hun kinderen gehoorzaamheid af te dwingen zonder daar verantwoording over af te leggen.

 

Onze kleine behuizingen maken het onmogelijk om als grote families bij elkaar te blijven wonen. Ook is het zo dat de toegenomen mobiliteit van mensen ervoor gezorgd heeft dat kinderen vaak op grote afstand van hun ouders zijn komen te wonen. Deze factoren hebben ervoor gezorgd dat ouderen werden opgenomen in verzorgings- en verpleeghuizen. Voor die kinderen die hun ouders liefhebben, is dat vaak schrijnend, ze hebben er last van dat ze niet meer voor hun ouders kunnen betekenen dan een regelmatig bezoekje. Maar de economische realiteit overstijgt hun verlangens naar een meer liefdevolle omgang met hun ouders. Er zijn veel ouders die dat begrijpen. En zulke ouders zijn het waard om te eren. Om een lang leven te leiden in liefdevolle herinnering aan hen.