Zinvol of zinloos

Presentator	Dr. Anne Doedens
Datum	4 april 2027
Tijd	10.30 - 12.00 uur
Plaats	Walkartkerk, Kerkweg 23, Zeist
Toegang	Vrij; collecte aan de uitgang, QR-code aanwezig. Koffie of thee worden u tijdens een korte pauze aangeboden door de Walkartgemeenschap.

Wie kent Sartre nog? Of weet wat zijn opvattingen te maken hebben met die van Franz Kafka of Ingmar Bergman in diens film Het Zevende Zegel? Eén ding is zeker: ze zijn allemaal verbonden met het existentialisme, een filosofische en literaire stroming uit de vorige eeuw die de nadruk legt op individuele vrijheid en verantwoordelijkheid. Het is een manier van kijken naar de wereld vanuit het eigen ‘ik’, niet vanuit een vaststaand systeem. De mens staat centraal als uniek wezen, dat zelf betekenis moet geven aan zijn bestaan. In een wereld zonder vooraf gegeven doel of hogere orde wordt hij uitgedaagd om, ondanks de ervaren absurditeit en zinloosheid, zijn eigen waarden en levenshouding te ontwikkelen. Door zijn keuzes en handelingen bepaalt hij uiteindelijk zelf wie hij is en wat zijn leven betekent.

 

Dat het existentialisme juist in de twintigste eeuw zo’n krachtige vorm kreeg, hangt nauw samen met de zinloze verwoesting en massale sterfte van de Tweede Wereldoorlog. Tegen die achtergrond stelde de Franse filosoof Sartre dat “existentie voorafgaat aan essentie”. Eerst is er de mens — en pas daarna krijgt zijn bestaan vorm, identiteit en betekenis door wat hij doet. Hoewel het existentialisme vaak wordt geassocieerd met atheïsme, kent het ook religieuze varianten. Sommige denkers zien de relatie tussen mens en God juist als een existentiële zoektocht, terwijl anderen benadrukken dat het bestaan van God niet te bewijzen is en buiten het bereik van menselijke kennis ligt.

 

Tijdens deze lezing staan we stil bij de inhoud, de voorgeschiedenis en de brede invloed van het existentialisme binnen de cultuur. Al in de negentiende eeuw legde de Deense theoloog en filosoof Kierkegaard de nadruk op het unieke, individuele bestaan en zag hij existentie als iets concreets en persoonlijks. Later stelde de even beroemde als beruchte Nietzsche dat de mens, in een wereld waarin “God dood is”, zelf zijn waarden moet scheppen en verantwoordelijkheid moet nemen voor zijn eigen leven.

 

De invloed van het existentialisme is nog altijd zichtbaar. In literatuur, kunst en film duiken de thema’s overal op. Schrijvers als Franz Kafka en filmmakers als Ingmar Bergman en Stanley Kubrick tonen hoe mensen worstelen met vrijheid, vervreemding en de voortdurende zoektocht naar zin.

 

Een belangrijke vraag is: kan een moderne variant van existentialisme ons helpen in de dagen van Trump en Poetin om ons persoonlijk te sterken, om de negatieve aspecten van de Internet revolutie te overleven en zelfs te bestrijden? Hoe humaan te blijven in een wereld van externe beïnvloedingen?

 
De muzikale omlijsting wordt verzorgd door Ruben Bontenbal, piano